Sơn Cẩm Hà là vùng đất có bề dày lịch sử, văn hóa và truyền thống cách mạng đặc biệt. Trong các giai đoạn kháng chiến, vùng Sơn – Cẩm – Hà giữ vị trí chiến lược quan trọng, là địa bàn căn cứ, nơi đứng chân, hoạt động và chỉ đạo phong trào cách mạng của nhiều cơ quan, đơn vị. Đặc biệt, xã Tiên Sơn trước đây – nay thuộc xã Sơn Cẩm Hà – từng được Tỉnh ủy Quảng Nam lựa chọn làm nơi đứng chân lãnh đạo phong trào cách mạng trong nhiều giai đoạn; từ đây, nhiều chủ trương, quyết sách quan trọng đã được đề ra, góp phần tạo thế và lực cho phong trào cách mạng trên địa bàn Quảng Nam và Khu V.

Trong suốt những năm tháng chiến tranh ác liệt, quân và dân Sơn – Cẩm – Hà đã kiên cường bám đất, bám làng, che chở cán bộ, bảo vệ căn cứ, trực tiếp tham gia nhiều cuộc đấu tranh và chiến dịch quan trọng. Những hy sinh to lớn tại Đồng Trại, Gò Vàng; những chiến công trong Chiến dịch Vượt sông Tiên giải phóng Sơn – Cẩm – Hà năm 1962; những trận chiến đấu ác liệt tại Núi Ngang cùng nhiều địa danh cách mạng khác đã làm nên truyền thống đấu tranh kiên cường của vùng đất này. Chính từ những đóng góp và hy sinh đó, vùng Sơn – Cẩm – Hà đã từng được nhắc đến với tên gọi đầy tự hào: “Đất thánh của Cách mạng Khu V”.

Không chỉ giàu truyền thống cách mạng, Sơn Cẩm Hà còn là vùng đất hội tụ nhiều lớp trầm tích văn hóa, lịch sử. Trên địa bàn hiện còn lưu giữ nhiều di tích, địa điểm có giá trị tiêu biểu như Lò chén Phú Lâm, Khu chứng tích lịch sử Đồng Trại – Gò Vàng, Nền Trường Tân học Phú Lâm, Đình làng Hội An, Khu di tích Sư đoàn Bộ binh 2, Quân khu 5; cùng với danh lam thắng cảnh Thác Ồ Ồ và hệ thống 35 nhà cổ có tuổi đời hàng trăm năm.

Có thể nói, trên một không gian không quá rộng, Sơn Cẩm Hà đang lưu giữ khá đầy đủ những dấu ấn về lịch sử cách mạng, phong trào yêu nước và Duy Tân, văn hóa làng, kiến trúc truyền thống và cảnh quan thiên nhiên. Mỗi di tích, mỗi ngôi nhà cổ, mỗi địa danh không chỉ là một công trình hay một địa điểm cụ thể, mà còn là một phần ký ức của cộng đồng, gắn với quá trình hình thành, đấu tranh, xây dựng và phát triển của quê hương.

Chính từ những giá trị đó, việc bảo tồn và phát huy di sản lịch sử, văn hóa của Sơn Cẩm Hà đặt ra yêu cầu phải có cách làm mới, phù hợp với xu thế chuyển đổi số. Không chỉ gìn giữ các di tích trong không gian thực, địa phương cần từng bước lưu giữ, hệ thống hóa và đưa những giá trị ấy lên môi trường số, để người dân, học sinh, du khách và các thế hệ mai sau có thể tiếp cận một cách thuận tiện, trực quan và sinh động hơn.

Trên tinh thần đó, xã đã triển khai thực hiện số hóa các di tích lịch sử, văn hóa bằng công nghệ thực tế ảo VR360.

Quá trình triển khai được thực hiện từ khảo sát thực địa, lựa chọn địa điểm, thu thập tư liệu, ghi nhận hiện trạng, chụp ảnh toàn cảnh 360 độ, xây dựng không gian tham quan trực tuyến và tích hợp các nội dung giới thiệu, hình ảnh, tư liệu liên quan. Mục tiêu không chỉ là tạo ra những hình ảnh 360 độ, mà quan trọng hơn là từng bước hình thành một hệ thống dữ liệu số có khả năng lưu giữ, giới thiệu và kể lại câu chuyện của từng di tích.

Trong đợt triển khai này, bên cạnh việc số hóa các di tích, địa điểm lịch sử, văn hóa tiêu biểu, xã đã thực hiện số hóa 10 trong tổng số 35 nhà cổ, gồm các nhà như Nhà cổ Nguyễn Đình Tuấn – Nhà Thủ Sắc; Nhà cổ Nguyễn Ái Quốc; Nhà cổ Nguyễn Diên Hải; Nhà cổ Nguyễn Hoàng Thao…

Việc đưa hệ thống nhà cổ vào số hóa có ý nghĩa rất quan trọng. Nếu các di tích cách mạng lưu giữ những sự kiện lớn của quê hương thì mỗi ngôi nhà cổ lại lưu giữ lịch sử trong đời sống thường ngày: từ kết cấu kiến trúc, vật liệu, cách bố trí không gian cho đến những câu chuyện của từng gia đình, dòng họ. Công nghệ VR360 giúp ghi nhận tương đối đầy đủ không gian của các ngôi nhà tại thời điểm hiện nay, tạo thêm nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu, bảo tồn và quảng bá trong tương lai.

Qua triển khai, có thể thấy công nghệ VR360 mang lại một số giá trị rõ nét.

Trước hết là giá trị bảo tồn. Việc số hóa giúp lưu giữ hình ảnh, không gian và hiện trạng của di tích, nhà cổ trên môi trường số, tạo thêm một nguồn dữ liệu phục vụ công tác quản lý và bảo tồn lâu dài.

Thứ hai là giá trị giáo dục. Thay vì chỉ tiếp cận lịch sử địa phương qua sách vở hoặc hình ảnh tĩnh, học sinh và người dân có thể trực tiếp khám phá không gian di tích trên điện thoại hoặc máy tính. Qua đó, những câu chuyện về Khu căn cứ Tỉnh ủy Quảng Nam, Đồng Trại – Gò Vàng, Núi Ngang, Trường Tân học Phú Lâm hay những ngôi nhà cổ của quê hương trở nên gần gũi và dễ tiếp cận hơn.

Thứ ba là giá trị quảng bá và phát triển du lịch. Sản phẩm VR360 có thể được tích hợp trên Trang thông tin điện tử của xã, chia sẻ qua mạng xã hội, mã QR và các kênh truyền thông số. Người dân và du khách có thể tìm hiểu điểm đến trước khi tham quan trực tiếp, từ đó góp phần quảng bá hình ảnh Sơn Cẩm Hà, kết nối các giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc nhà cổ với cảnh quan thiên nhiên và du lịch cộng đồng.

Quan trọng hơn, kết quả của đợt số hóa lần này cho thấy chuyển đổi số có thể đi vào những lĩnh vực rất cụ thể, rất gần gũi với đời sống. Công nghệ không làm thay đổi giá trị nguyên bản của di tích, mà giúp những giá trị đó được lưu giữ tốt hơn, tiếp cận rộng hơn và lan tỏa xa hơn.

Trong thời gian tới, UBND xã sẽ tiếp tục nghiên cứu số hóa các di tích, địa điểm và các nhà cổ còn lại; đồng thời bổ sung tư liệu, hình ảnh, câu chuyện lịch sử, hoàn thiện nội dung thuyết minh, tích hợp mã QR tại các điểm tham quan và từng bước xây dựng bản đồ số di sản Sơn Cẩm Hà.

Mục tiêu lâu dài là hình thành một không gian văn hóa – lịch sử số Sơn Cẩm Hà, trong đó kết nối các di tích cách mạng, di tích văn hóa, nhà cổ, danh lam thắng cảnh và những câu chuyện của cộng đồng thành một hệ thống thống nhất, thuận tiện cho việc bảo tồn, giáo dục và quảng bá.

Mỗi di tích, mỗi ngôi nhà cổ, mỗi địa danh trên quê hương Sơn Cẩm Hà đều là một phần ký ức của các thế hệ đi trước. Việc số hóa hôm nay không đơn thuần là ứng dụng một công nghệ mới, mà là một cách để chúng ta gìn giữ những ký ức ấy bằng phương thức của thời đại mới.

Từ những địa danh đã đi vào lịch sử đến những ngôi nhà cổ đã tồn tại qua hàng trăm năm, chúng ta đang từng bước đưa những giá trị của quê hương từ không gian thực đến không gian số, để lịch sử có thể được nhìn thấy, được trải nghiệm, được chia sẻ và tiếp tục được trao truyền cho các thế hệ mai sau.